Co to jest zabytek?

Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami definiuje zabytek jako „nieruchomość lub rzecz ruchomą, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową”. Warto zauważyć, że definicja jest bardzo spójna i logiczna. Układ słów jest bardzo przemyślany i każde słowo czy przecinek ma tu znaczenie.

Już tłumaczę dlaczego, rozbijając definicję na części składowe:

… nieruchomość lub rzecz ruchoma… – zabytkiem może być budynek który jest nieruchomością, lub obraz, eksponat muzealnyczy nawet samochód, które to są ruchomościami.

… ich części lub zespoły… - zabytkiem może być część nieruchomości, lub część ruchomości. Zabytkiem może być zespół zabudowy – np. pałac z parkiem i zabudową folwarczną, zespół murów obronnych z basztami, czy stare miasto jako zespół budynków w układzie urbanistycznym.

… będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością… - zabytek musi być stworzony przez człowieka. Zabytkiem nie może być coś stworzone przez naturę, jak np. jaskinia. Tutaj należy również zauważyć, że zabytkiem oprócz nieruchomości czy rzeczy ruchomych mogą być też np. bartnictwo, tańce narodowe, czy plecionkarstwo, ponieważ zabytki to również niematerialne dziedzictwo kulturowe – tradycje, przekazy ustne, praktyki społeczno – kulturowe. Coś co nie jest „rzeczą”, ale jest stworzone przez człowieka, lub jest związane z działalnością człowieka - może być uznane za zabytek.

To jeszcze nie wszystko, ponieważ, żeby mogło być zabytkiem musi spełniać kolejne kryteria:

… i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia… Z tego powodu nie wpiszemy do rejestru zabytków czegoś współczesnego. Ale obiekty powstałe w czasie PRL już tak. Pomimo, że dla wielu osób obiekty typu pawilon Emilia są współczesne, to mogą być one zabytkami, ponieważ PRL to miniona epoka. Definicja zabytku mówi również o świadectwie zdarzenia. Może to być np. bitwa. Dlatego chroniony jest dziś krajobraz kulturowy pola bitwy pod Grunwaldem, od której minęło już ponad 600 lat i dziś z pewnością wygląda inaczej niż w 1410 roku. Mimo to jest zabytkiem, ponieważ posiada jedną z trzech kluczowych wartości, czyli:

… których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową… - żeby uznać coś za zabytek, musi spełniać też jedno z trzech powyższych kryteriów. Musi posiadać wartość historyczną – czyli wartość wynikającą z tego, że miał związek z historycznymi wydarzeniami, czy postaciami historycznymi. Wartość historyczną posiada np. szczerbiec – miecz, którym koronowani byli polscy królowie. Wartość artystyczną, która analizowana jest nie tylko pod względem jakości formy architektonicznej, ale też w kontekście historii sztuki czy dziejów kultury. Wartość naukowa jest fachową oceną określającą autentyzm obiektu pod względem materiału, konstrukcji, nowatorstwa, funkcji uzasadniającą stosunek do obiektu.

Jak wynika z powyższej analizy, nie każda stara rzecz jest zabytkiem. Żeby ją za taki uznać, musi spełniać powyższe kryteria wynikające z definicji, w której układ słów i żadne słowo nie jest przypadkowe.

Autor tekstu: mgr. Inż. arch. Przemysław Jaworski. Data opracowania tekstu: 15.09.2018